Meerwaarde systemisch werk vanuit verschillende
rollen

Zelf heb ik de afgelopen vijfentwintig jaar vanuit verschillende rollen bijgedragen aan gebiedsgericht werken. Het grootste deel van die tijd was ik mij er totaal niet van bewust dat ik de taal van systemisch werk miste, of dat deze complementair zou kunnen zijn aan de werkwijze die ik wél kende en gebruikte.

Nu ik stap voor stap de kracht van systemisch werk ontdek, zie ik steeds scherper wat ik in het verleden allemaal heb gemist. Of soms eigenlijk impliciet deed, zonder me daar bewust van te zijn geweest.

In deze korte serie onderzoek ik die meerwaarde en synergie van systemisch werk vanuit drie verschillende rollen die ik heb bekleed. De ontwerper, de beleidsmaker en de projectleider. Later volgen ook bespiegelingen van Martine, vanuit haar verschillende rollen.

In Wageningen ben ik opgeleid als landschapsarchitect, ontwerper van de buitenruimte. De Wageningse hoogleraar Meto Vroom definieerde landschap heel beeldend als ‘datgene wat je ziet als je naar buiten kijkt’. Ik leerde de eerdergenoemde abiotische, netwerk- en occupatielagen van het landschap te fileren. Daarnaast leerde ik het poëtische ‘dansen tussen de schalen’. De schalen van de ruimte, van plek, via gebied, naar regio, land en zelfs de hele Rijn-Maas Delta. Maar ook het dansen tussen de schalen van de tijd. Van toen, via nu naar straks en later.

Waar komt het landschap vandaan, waarom is het nu zoals het is en wat is mogelijk in de toekomst, door mee te bewegen op natuurlijke processen of door juist het land onze eigen wil op te leggen?

Zowel in het analyseren van het bestaande landschappelijke systeem als bij het ontwikkelen van nieuwe toekomst-perspectieven staat het onderzoeken van consequenties van ruimtelijke keuzes op andere schaalniveaus altijd voorop. Dit allemaal in lijn met het eerdergenoemde kenmerk van goede ruimtelijke planvorming: Gij zult uw problemen niet afwentelen naar elders of naar later!

Het doordenken of berekenen van de consequenties van afwentelen van ellende is echter wel iets anders dan het fysiek ervaren van die consequenties. Ik heb het daarom altijd een enorme verrijking gevonden om in opstellingen bijvoorbeeld te kunnen zien, horen en voelen wat het effect van keuzes in het hier en nu voor toekomstige generaties kan zijn.

Zo herinner ik me een opstelling over het stikstofprobleem. Boeren, burgers, overheden en wetenschappers waren in het nu druk met elkaar in de weer. Pas toen de toekomstige generaties werden opgesteld, werd de urgentie écht voelbaar. Geheel in tranen herinnerde de representant van toekomstige generaties ons eraan dat het geen politiek steekspel is. Dat het niet gaat om electoraal gewin of om wie er wel of geen gelijk heeft. Niets minder dan het met gepaste trots door kunnen geven van een leefbaar landschap aan onze kinderen, is wat er eigenlijk op het spel staat!

De Wageningse ingenieur die ik was, werd opgeleid in het doorgronden van de fysieke dimensies van ons landschap. Op wat wetenschapsfilosofie na, was er nauwelijks aandacht voor de sociale dimensie van ons werk. Welke interactie tussen mensen, bedrijven, overheden en andere actoren maakt dat we de ruimtelijke keuzes maken die we maken? Of dat we juist geen keuzes maken, maar eindeloos vasthouden aan dat wat bekend en vertrouwd is, maar ons aantoonbaar niet voorbereid op een volhoudbare toekomst? Het is juist die dimensie die ook in het huidige tijdsgewricht zo cruciaal is voor nieuw perspectief.

Voor het overgrote deel weten we de technische en fysieke oplossingen voor onze klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, mestcrisis en energiecrisis eigenlijk al wel. Ruimschoots genoeg om volgens de 80/20 regel met 20 procent van de maatregelen 80 procent van het effect te bereiken zou je zeggen.

Het loyaal zijn aan technieken en methodes van onze voorouders, het ons als overheid gedragen alsof we een bevoogdende vader zijn van inwoners die al lang een vader hebben, het ons buitengesloten voelen zodat andermans dromen bijna per definitie niet de onze kunnen zijn, of het vasthouden aan een bestemming voor een gebied, die wellicht allang bereikt is.

Allemaal systemische patronen die we niet blootleggen of oplossen aan de bestuurstafel of rond de tekentafel. Systemen hebben nu eenmaal de neiging om een status quo in stand te houden. Systemisch gewaarworden en systemische interventies lijken daarom cruciale vaardigheden.

Ook voor de ontwerper in mij, die op zoek is naar impact. Stap voor stap kom ik er nu dus achter dat landschap misschien wel vooral ‘datgene is wat je ziet als je naar binnen kijkt’.