Over een bestuur dat stopt met wegkijken en contact maakt met een nieuwe bestemming

David van Zelm van Eldik, 17 juni 2026

Dit voorjaar onderzochten we de systemische dynamiek binnen waterschappen. De oudste kamer in ons huis van Thorbecke. Al ruim 800 jaar zorgen waterschappen voor droge voeten en waterveiligheid. In onze laaggelegen delta onder invloed van de zee is dat geen vanzelfsprekendheid.

De aanleiding van één van de onderzoeken is het ogenschijnlijke onvermogen van de organisatie om door te pakken op het tegengaan van hardnekkige vervuiling van water en bodem. De beoogde natuurdoelen zijn ver buiten beeld. Een opgetuigd team om hiermee aan de slag te gaan ervaart weinig steun vanuit de directie. Bureaucratische stroperigheid wordt verkozen boven doelgerichte slagvaardigheid. Het bestuur lijkt niet de eigen plek in te kunnen nemen. En het team al helemaal niet te steunen.

Een gebiedsopstelling laat eerst vooral de status quo zien. De ambtelijke en bestuurlijke werkelijkheid lijkt mijlenver verwijderd van die van het watersysteem, de natuur, het landschap, de boeren en bewoners. Twee gescheiden werelden die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben. Toch opmerkelijk voor een bestuurslaag met zulke oude en diepe wortels in het land van rivier en delta.

Als de opstelling zich verder ontwikkelt krijgen we meer zicht op verborgen dynamieken, die een goede verklaring vormen voor de ervaren krachteloosheid van het bestuur.

Het bestuur blijkt sterk gericht op het eigen instrumentarium. De gereedschapskist die aantoonbaar effectief gebleken is om watersystemen zodanig naar onze hand te zetten, dat in de meest uitdagende landschappen van Europa toch bewoning mogelijk is. Een vorm van sturen die ons al eeuwen in staat stelt om zelfs in de meest zompige gebieden veilig te wonen en voedsel te verbouwen.

Uit de toelichting van de casusinbrengers en in de opstelling zelf, wordt een nieuwe werkelijkheid voelbaar. Een werkelijkheid waarin we te erkennen hebben dat ons landschap en ons landgebruik veranderd zijn. En dat er nieuwe opgaven zijn ontstaan door het gebruik van kunstmest, niet afbreekbare stoffen onder de verzamelnaam PFAS en vele tientallen soorten bestrijdingsmiddelen.

De opstelling maakt duidelijk wat we ook in de praktijk zien. De maatschappelijke opgaven die voortkomen uit deze nieuwe werkelijkheid, zijn van een hele andere aard. Ze vragen ook om een geheel andere manier van besturen, via andere instrumenten, wellicht zelfs de acceptatie van het niet-weten. Van samenwerking met vooral boeren via een gereedschapskist die hoofdzakelijk bestaat uit technische maatregelen in het watersysteem, moeten waterschappen zich steeds meer richten op hele andere spelers met instrumenten waar ze maar deels zelf de beschikking over hebben.

We besluiten een systemisch experiment te doen. De representant van de ambtelijke projectleider nodigt de representant van het bestuur expliciet uit om de nieuwe opgaven én het beperkte vermogen om eigenstandig te sturen te omarmen. Een kleine beweging blijkt voldoende om het bestuur weer in positie te krijgen. Simpelweg, door te aanvaarden dat de maatschappelijke opgave fundamenteel is veranderd en dat daarmee hele nieuwe instrumenten in beeld komen.

Het niet-weten en het erkennen van de eigen beperking wordt zo een bron van kracht voor het bestuur. Om vanuit die erkenning ook het regeneratief vermogen van de natuur te kunnen omarmen, als cruciaal antwoord op opgaven die fundamenteel veranderd zijn.

In de opstelling lijkt nieuw perspectief te ontstaan voor het oplossen van de urgente vragen van deze tijd. Het bestuur wordt door de partijen en het stroomgebied herkend in de eigen rol en als deel van de oplossing. De relatie tussen de systeemwereld (interne dynamieken) en de leefwereld (boeren en bewoners) lijkt er steviger door te worden. En het team dat met de vraag zat, voelt zich krachtiger en meer gesteund door het bestuur.

Het bestuur zocht steeds contact met een bestemming en een sturingsmodel dat niet meer overeen leek te komen met de realiteit van het systeem. Pas toen het bestuur zich kon verbinden met de eigen beperking en het niet-weten, en daarmee met de nieuwe opgaven én nieuw handelingsperspectief via de kracht van de natuur, kwam het bestuur weer in positie en werd het zichtbaar en relevant voor de noodzakelijke beweging.